ՀՈՒՇԱՐՁԱՆՆԵՐ
ՎԱՐԴԱՎԱՌԻ ԼԻՃ
Մ.թ.ա. VIII դ.
Պետ. ցուցիչ՝ 1.5.24
Կառուցող՝ Վանի թագավոր Արգիշտի Ա (մ.թ.ա. 786-764 թթ.)
Արհեստական ջրամբարը,
որը բնակիչների շրջանում հայտնի է «Թոխմախ գյոլ» (լիճ) անվամբ, գտնվում է քաղաքի հարավարևելյան
մասում՝ Լիոնի անվան (նախկինում՝ Վարդավառ, Կոմերիտմիության, Թոխմախի) զբոսայգում: Կառուցել է Վանի թագավոր Արգիշտի Առաջինը` Էրեբունի ամրոցը ջրով ապահովելու ու շրջակա հողերը
ոռոգելու համար:
Սնվել է Աբու Հայաթ ջրանցքից: Այժմ լճի մեջ են թափվում Գետառի և Մամռի
ջրանցքների ջրերը:
Վերակառուցվել է 16-րդ դ. Երևանի Թոխմախ խանի օրոք:
Արհեստական հողապատնեշի մեջ առնված 7 հա մակերեսով փոսորակ է: Ենթադրվում է, որ ջրամբարից խմելու ջուրը Էրեբունի ամրոց է հասցվել տուֆե մեծ
խողովակներով, որոնցից մի քանիսը հայտնաբերվել
են Արին բերդի ստորոտում:
Մինչև 1930-ական թթ. ջրամբարի արևմտյան մասում պահպանվում էր մոտ 6 մ բարձրությամբ, կլոր, աշտարակաձև, նեղ ու փոքր բացվածքներով մի շինություն, որի նմանօրինակը եղել է ինչպես Աբու Հայաթի ջրանցքի
ակունքի մոտ, այնպես էլ՝ Հրազդանի մեծ կամրջից
ոչ հեռու՝ ձորի վրա իշխող բլրակի գագաթին: Ենթադրվում է, որ հիշյալ
աշտարակաձև շինությունները ջրամատակարարումը հսկող պահակակետեր են եղել:
Վարդավառի լճի մակերեսը 0,085 կմ² է,
ջրատարողությունը՝ 151 000 մ³: Պատվարը
հողային է, առավելագույն բարձրությունը՝ 7 մ:
Ավանդության համաձայն՝ Աբու Հայաթի ինքնասպանությունից հետո նրա փեսացու Թոխմախ խանն իրեն նետել է այս լիճը: Այդ օրվանից լիճն անվանել են Թոխմախան, իսկ նրա մեջ թափվող ջրանցքը՝ Աբու Հայաթ:
